Toespraak en gedicht Dodenherdenking

Toespraak burgemeester Yvonne van Mastrigt

Welkom allemaal. Wat fijn dat u hier allemaal bent.

We herdenken vanavond allen die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen door oorlogshandelingen en door geweld in oorlogssituaties, waar ook ter wereld. Dat doen wij om de slachtoffers te eren, maar ook om stil te staan bij wat oorlog met mensen doet en wat vrijheid voor ons betekent. Hierbij stil te staan wordt, in de wereld van vandaag, ieder jaar actueler lijkt het wel.

Machthebbers kunnen oorlog behandelen als een schaakspel, met kaarten, fronten en politiek of persoonlijk gewin. Maar de mensen in de straat voelen de consequenties: in hun huis, hun lichaam, hun werk, hun angsten en hun dagelijks bestaan. Oorlog is nooit alleen de verwoesting van bommen. Oorlog dringt door tot de keukentafel, tot de schoolbanken, tot de winkelstraat, tot het dagelijks ritme van gewone mensen. Het leven in oorlogstijd gaat weliswaar door, maar niet zoals het was. Schaarste, weinig voedsel. Geen verzorging of onderwijs van kinderen. Onzekerheid en angst kruipt ieder huis in. Gezinnen moeten zich behelpen, delen, wachten en hopen. Wie de oorlog alleen ziet als strijd tussen soldaten, ziet nog niet eens de helft.

Oorlog houdt niet op bij de capitulatie of de vrede die op papier wordt gesloten. Als het buiten vrede lijkt woedt oorlog door in harten en hoofden van mensen. Slaat wonden die soms nooit meer genezen. Mensen dragen angst, verdriet en trauma met zich mee, vaak generaties lang. Mensen houden blijvende beperkingen over. Ook daarbij staan we stil vanavond. Bij de strijd die gevoerd moest worden om voort te leven.

Ieder jaar kiest het Nationaal comité 4 en 5 mei een jaarthema. Dit jaar is het thema; ‘De geschiedenis begrijpen’. In een wereld die vol is van alternatieve feiten en door AI gefabriceerd beeld materiaal begint het begrijpen van de geschiedenis met het kennen van de feiten en het horen van de verhalen van echte mensen die hier, in onze stad hebben gewoond en gewerkt.

Het Ereveld in Loenen is ook de laatste rustplaats geworden van een aantal Middelburgers.

Voor het jaarthema schreef Nikki Sterkenburg dit jaar een essay, waaruit ik graag een deel, gewijzigd, citeer: “Rij na rij witte stenen met namen, geboorte- en sterfdata. Johannes Admiraal 54 jaar, Victor de Beste 29 jaar, Adriaan Westdorp 39 jaar. Wie tussen de bijna vierduizend graven van Nederlandse oorlogsslachtoffers op Nationaal Ereveld Loenen loopt, ziet een dwarsdoorsnede van een samenleving die door oorlog werd overvallen. Jonge en oude levens. Arbeiders en notabelen. Huismoeders en boeren. Soldaten en burgers. Mensen met plannen, dromen, levens. Niet wetende dat ze ooit oorlog zouden meemaken, en dat ze daarin voor grote keuzes zouden komen te staan. Niet wetende dat ze ooit onderdeel van herdenkingen zouden worden.“

De graven op Nationaal Ereveld Loenen vertellen het verhaal van een samenleving die werd meegesleurd in een oorlog waar ze zich niet op had voorbereid. Ze herinneren ons eraan dat de eerste keer je ergens tegen verzetten en je ergens over uitspreken waarschijnlijk sneller komt dan je verwacht. Bij de eerste ontmenselijkende opmerking. Bij de eerste situatie waarvan je gevoel zegt dat die niet deugt. Bij de eerste signalen dat er uitholling van de democratische rechtsstaat plaatsvindt. Want als we nu al niet durven te handelen, in een periode waarin het veilig is, zullen we dat zeker niet doen wanneer het echt gevaarlijk wordt.

Zien wat vrijheid vandaag betekent, daar draait deze herdenking om. Inzien hoe gemakkelijk vrijheid vervliegt. Omzien naar wie in onvrijheid leeft. Onvrij als slachtoffer van geweld en onderdrukking. Ver weg en dichtbij. In het verleden en in het nu.

Straks herdenken wij in stilte. En onze gedachten gaan uit naar diegenen die slachtoffer zijn geworden van oorlogsgeweld. Sommige van hen waren onschuldige passanten soms nog maar een kind, anderen vochten als soldaat voor iets waar zij in geloofden. Wij eren hen door straks twee minuten stil te zijn. Maar we eren hen ook door de vrijheid die voor ons is herwonnen te bewaken, te onderhouden en door te geven.

Laten we blijven herdenken. Laten we de lessen uit de geschiedenis meenemen in ons dagelijks leven en toepassen in het hier en nu.